Yapay zekâ hakkında konuşurken genellikle modellerden, algoritmalardan ve veriden söz ediyoruz. ChatGPT’ye bir soru yazıyor, birkaç saniye sonra cevabımızı alıyoruz. Bir fotoğraf ürettiriyor, uzun bir metni özetletiyor, dilekçe yazdırıyor, yabancı dilde konuşuyor veya bilgisayar programı kodlatıyoruz...

Bütün bunlar bize neredeyse fiziksel dünyadan bağımsız, görünmez bir teknoloji gibi geliyor olabilir fakat dünyanın farklı noktalarına kurulmuş, binlerce gelişmiş işlemcinin aynı anda çalıştığı, büyük miktarda elektrik tüketen, sürekli soğutulması gereken ve milyarlarca dolarlık yatırımlarla kurulan dev VERİ MERKEZLERİ ile çalışıyor. Ve önümüzdeki yıllarda veri merkezleri, yapay zekâ yarışının en önemli altyapılarından biri olacak…

Bir Yapay Zekâ Sorusunun Arkasında Ne Var?

Telefonumuzdan veya bilgisayarımızdan yapay zekâya bir soru sorduğumuzda cihazımız çoğu zaman bu işlemin asıl hesaplamasını yapmıyor. Sorumuz internet üzerinden bir veri merkezine ulaşıyor. Buradaki yüksek performanslı işlemciler, eğitilmiş yapay zekâ modelini kullanarak gerekli hesaplamaları gerçekleştiriyor ve ortaya çıkan cevap tekrar cihazımıza gönderiliyor.

Biz bütün bu süreci yalnızca birkaç saniye olarak görüyoruz. Fakat arka tarafta devasa bir fiziksel altyapı bulunuyor: sunucular, yapay zekâ hızlandırıcıları, fiber bağlantılar, enerji sistemleri, jeneratörler, bataryalar, güvenlik sistemleri ve dev soğutma altyapıları.

Çünkü binlerce güçlü işlemci aynı anda çalışmaya başladığında yalnızca hesaplama yapmıyor; çok ciddi miktarda ısı da üretiyor. Bu nedenle yapay zekânın yalnızca veriye ihtiyacı yok. Elektriğe, suya, çiplere, fiber altyapıya ve bunların hepsini barındıracak tesislere de ihtiyacı var.

Yeni Çağın Fabrikaları

Sanayi Devrimi’nin sembolü fabrikalardı. Dev makinelerin bulunduğu fabrikalar ne kadar fazla üretim yapabiliyorsa şirketler ve ülkeler o kadar büyük ekonomik güç elde ediyordu.

Yapay zekâ çağında benzer bir sistem ortaya çıktı. Bu defa fabrikaların içinde dokuma tezgâhları veya üretim bantları değil, binlerce işlemci bulunuyor. Ortaya çıkan ürün de otomobil veya tekstil ürünü değil: hesaplama gücü!

Bu nedenle veri merkezlerini bir anlamda dijital çağın fabrikaları olarak görmek mümkün. Microsoft, Google, Amazon ve Meta gibi dünyanın en büyük teknoloji şirketlerinin veri merkezi yatırımlarına büyük bütçeler ayırmasının temel nedenlerinden biri de bu.

Çünkü gelecekte yapay zekâ modellerinin yetenekleri kadar önemli başka bir soru ortaya çıkıyor: Bu modelleri çalıştıracak hesaplama gücüne kim sahip olacak?

Yapay Zekânın Yeni Hammaddesi: Elektrik

Uzun yıllardır teknoloji dünyasında meşhur bir söz kullanılıyor: “Veri yeni petroldür.” Yapay zekâ çağında bu sözün yanına başka bir cümle eklemek gerekebilir: Elektrik, yeni dijital ekonominin en stratejik hammaddelerinden biri olacak.

Yapay zekâ sistemlerinin büyümesi enerji ihtiyacını da büyütüyor. Bu nedenle teknoloji şirketlerinin ilgisi artık yalnızca yazılım şirketlerine veya çip üreticilerine yönelmiyor. Enerji üretimi, elektrik şebekeleri, yenilenebilir enerji kaynakları ve nükleer enerji de teknoloji dünyasının gündeminde giderek daha fazla yer tutuyor.

Bir zamanlar teknoloji şirketleri için en önemli kaynaklardan biri iyi yazılımcılardı. Bugün hâlâ öyle. Sayılır. Fakat yarının dev yapay zekâ şirketi için başka bir soru daha var: Yeterli elektriği nereden bulacağız?

Peki Ya Su?

Meselenin daha az konuşulan taraflarından biri ise su! Yüksek performanslı işlemciler ciddi miktarda ısı ürettiği için veri merkezlerinin sürekli soğutulması gerekiyor. Kullanılan teknolojiye ve tesisin bulunduğu bölgeye göre farklı yöntemler uygulanıyor; bazı soğutma sistemlerinde su önemli bir rol oynuyor.

Dolayısıyla gelecekte veri merkezi yatırımlarının tartışıldığı bölgelerde yalnızca elektrik kapasitesi değil, su kaynakları ve çevresel etkiler de gündeme gelecek. Bir tarafta ekonomik büyümenin en önemli teknolojilerinden biri, diğer tarafta enerji ve su gibi sınırlı kaynaklar var. Yapay zekânın sağlayacağı verimlilik ile onu çalıştırmak için kullanacağımız kaynakların maliyetini birlikte düşünmek zorundayız…

Veri Merkezlerini Denizin Altına İndirirsek?

Tam bu noktada kulağa bilim kurgu gibi gelen bir fikir ortaya çıktı: Veri merkezlerini denizin altına yerleştirmek.

Microsoft, Project Natick kapsamında 2018’de İskoçya’nın Orkney Adaları açıklarında 864 sunucu barındıran deneysel bir veri merkezini yaklaşık 35 metre derinliğe yerleştirdi ve iki yıl boyunca çalışmasını izledi. Proje sonunda şirket, deniz altındaki sunucuların karadaki karşılaştırma sistemlerine göre yaklaşık sekizde bir oranında arıza yaşadığını bildirdi. Kapalı ve kontrollü ortam ile deniz suyundan yararlanan soğutma yaklaşımı, fikrin teknik olarak uygulanabilir olabileceğini gösterdi.

Daha ilginci, konu deney aşamasında kalmadı. Çin’in Hainan açıklarında 2023’te faaliyete geçen ticari deniz altı veri merkezi daha sonra genişletildi; 2025’te 400’den fazla yüksek performanslı sunucu taşıyan yeni bir modül sisteme eklenerek yapay zekâ hesaplamalarına yönelik bir deniz altı kümesi oluşturuldu. Çin’de Şanghay açıklarında deniz üstü rüzgâr enerjisiyle desteklenmesi planlanan başka projeler de geliştiriliyor.

Neden denizin altı? Çünkü veri merkezlerinin büyük sorunlarından biri soğutma. Deniz, uygun tasarımla dev bir doğal ısı tahliye ortamı sağlayabilir; tatlı su kullanımını ve soğutma için gereken enerjiyi azaltma potansiyeli taşır. Ayrıca dünya nüfusunun önemli bir bölümü kıyılara yakın yaşadığı için hesaplama kapasitesini kullanıcılara yaklaştırmak gecikme süreleri açısından da avantaj sağlayabilir.

Elbette denizin altına sunucu yerleştirmek sihirli bir çözüm değil. Bakımın zorlaşması, arızalı donanıma fiziksel erişim, deniz ekosistemine olası etkiler, kablo güvenliği, kurulum maliyetleri ve uzun dönemli çevresel sonuçlar dikkatle değerlendirilmek zorunda. Fakat bu projeler bize çok önemli bir şeyi gösteriyor: Yapay zekâ büyüdükçe yalnızca daha iyi algoritmalar değil, onları daha verimli çalıştıracak yeni mühendislik çözümleri de aranacak.

Bir Veri Merkezi Durursa Ne Olur?

Veri merkezlerinin önemini anlamanın başka bir yolu da onların çalışmadığını düşünmek! Bugün bankacılıktan e-ticarete, sosyal medyadan şirket yazılımlarına kadar hayatımızın büyük bölümü veri merkezlerine bağımlı. Yapay zekânın hayatımıza daha fazla girmesiyle bu bağımlılık daha da artacak.

Yakınlarda birgün yapay zekâ yalnızca bize metin yazan bir araç olmayacak. Üretim planlaması yapacak, fabrikaları yönetecek, lojistik ağlarını optimize edecek, şirketlerin müşteri hizmetlerini çalıştıracak ve şehirlerin bazı altyapılarının yönetilmesine yardımcı olacak. Hatta şimdiden bu konuda USA VE ÇİN hayli yol almış durumda.

Böyle bir dünyada veri merkezleri sıradan bilgisayar tesisleri olmaktan çıkıyor; “kritik altyapıya” dönüşür. Bu da siber saldırıları, elektrik kesintilerini, doğal afetleri, çip tedarik sorunlarını, uluslararası siyasi krizleri ve veri güvenliğini çok daha önemli hale getiriyor.

Verimiz Nerede?

Belki de geleceğin en önemli tartışmalarından biri de bu. Bir ülkenin vatandaşlarının, şirketlerinin ve kamu kurumlarının ürettiği verilerin önemli bölümü başka ülkelerdeki altyapılarda işleniyorsa bunun ekonomik olduğu kadar stratejik sonuçları da olacaktır…

Bu nedenle gelecekte “veri egemenliği” kavramını çok daha fazla duyacağımızı düşünüyorum. Mesele yalnızca verilerin nerede saklandığı da değildir. Yapay zekâ çağında yeni bir egemenlik alanı daha ortaya çıkıyor: hesaplama egemenliği.

Bir ülkenin dünyanın en gelişmiş yapay zekâ sistemlerini kullanabilmesi önemlidir. Fakat gerektiğinde kendi sistemlerini çalıştırabilecek işlemci, enerji, veri merkezi ve iletişim altyapısına sahip olması da giderek daha stratejik hale gelmiş ve artarak devam edecektir…

Türkiye açısından meseleye tam da buradan bakmamız gerektiğini düşünüyorum!

Her ülke için olduğu gibi, kritik altyapıya sahip olmak çok önemli bir mesele. Türkiye’nin coğrafi konumu, Avrupa ile Asya arasındaki bağlantıları, enerji altyapısı ve yenilenebilir enerji potansiyeli düşünüldüğünde veri merkezleri ülkemiz açısından önemli bir yatırım alanı olacaktır.

Yapay Zekânın Aslında Son Derece Fiziksel Olduğunu Açarsak:

Bence yapay zekâ konusunda yaptığımız en büyük zihinsel hatalardan biri onu tamamen sanal bir teknoloji olarak görmek. Oysa yapay zekâ son derece fiziksel bir dünyaya dayanıyor.

Madenlerden çıkarılan hammaddelerden çipler üretiliyor. Bu çipler fabrikalarda üretilip dünyanın farklı ülkelerine taşınıyor. Veri merkezlerine yerleştiriliyor. Onları çalıştırmak için elektrik üretiliyor. Ortaya çıkan ısıyı uzaklaştırmak için dev soğutma sistemleri kuruluyor. Bütün tesisler fiber ağlarla birbirine bağlanıyor.

Sonra biz telefonumuzu çıkarıp küçük bir kutucuğa: “Bana bir şiir yaz.” diyoruz. Ve birkaç saniye sonra şiir geliyor.

Belki de yapay zekânın en şaşırtıcı taraflarından biri tam olarak burada yatıyor. Önümüzde yalnızca bir ekran görüyoruz. Arkasında ise enerji santrallerinden yarı iletken fabrikalarına, denizaltı internet kablolarından dev veri merkezlerine kadar uzanan küresel bir endüstri çalışıyor.

Sanayi Devrimi’nde ekonomik gücün göstergelerinden biri fabrikalardı. İnternet çağında fiber ağlar ve iletişim altyapısı oldu. Yapay zekâ çağında bunların yanına yeni bir güç unsuru daha ekleniyor: hesaplama kapasitesi.

Bu yüzden önümüzdeki yıllarda ülkelerin kaç otomobil ürettiği, ne kadar petrol çıkardığı veya ne kadar elektrik ürettiğinin yanında başka bir soruyu da daha sık sorabiliriz: Ne kadar hesaplama gücüne sahipsiniz?

Kaynak Notu

  “Yapay zeka destekli bir yazıdır”

Microsoft Research, Project Natick: deniz altı veri merkezi deneyi ve 2020–2021 sonuçları.

Çin Devlet Konseyi / Xinhua, Hainan deniz altı akıllı hesaplama kümesi, 19 Şubat 2025.

Shanghai Municipal Government, deniz üstü rüzgâr enerjisiyle desteklenen ticari deniz altı veri merkezi projesi, 11 Haziran 2025.